Jemi përballur shpesh me një pyetje që dhemb më shumë sesa tingëllon: pse disa njerëz largohen pikërisht pasi u është bërë mirë? Pse, në vend të mirënjohjes, lind distanca; në vend të nderit, heshtja; e ndonjëherë, madje edhe sulmi? Mirësia, që duhej të ishte strehë, shpesh shndërrohet në barrë për ata që nuk dinë si ta mbajnë.
Poashtu jemi përballur shpesh me pyetjet pse disa njerëz largohen pasi u bëhet mirë e ndërkohë ke pritur që ta kthejnë së paku me nder. Pse disa zgjedhin të sulmojnë e pse disa zgjedhin të largohen. Pse mirësia nuk ka sukses gjithmonë, pse njerëzit e kanë kaq të vështirë të durojnë mirësinë, pse njerëzit gjithmonë i shoqëron ndjenja e frikës dhe borxhit psikologjik. Për këto dhe gjëra të tjera do të mësoni nga ky opinion i imi rreth kësaj çështjeje sa interesante, po aq edhe e dhimbshme.
Jo të gjithë janë të aftë ta pranojnë mirësinë pa u ndier të vegjël përballë saj. Për disa, ajo zgjon frikë; për të tjerë, një borxh të padukshëm që rëndon ndërgjegjen. Dhe kur njeriu nuk ka forcë ta shlyejë këtë borxh, zgjedh ikjen ose mbrohet duke sulmuar.
Për këto arsye, dhe për shumë të tjera që prekin heshtur shpirtin e njeriut, ky opinion lind si një përpjekje për të kuptuar një plagë sa njerëzore, aq edhe të dhimbshme: pse mirësia nuk fiton gjithmonë dhe pse zemra e njeriut shpesh trembet pikërisht nga ajo që është më e pastër.
Akti i mirësisë ndaj tjetrit nuk është një veprim neutral, por një stimul relacional që aktivizon pritshmëri të brendshme për reciprocitet. Sipas parimit të reciprocitetit të përshkruar nga Robert Cialdini, individët ndiejnë një detyrim të brendshëm për t’ia kthyer të mirën atij që e ofron. Kur ky proces realizohet, marrëdhënia ruan ekuilibrin dhe koherencën emocionale.
Problemet lindin në rastet kur individi nuk ka kapacitetin emocional ose strukturën e vetëvlerësimit për ta përballuar këtë detyrim. Në këto situata, mirësia e tjetrit mund të përjetohet si kërcënim ndaj egos dhe si sinjal i inferioritetit personal. Leon Festinger, përmes teorisë së krahasimit social, thekson se individët vlerësojnë veten në raport me të tjerët; kur ky krahasim prodhon disbalancë, lind tension psikologjik.
Për të reduktuar këtë tension, aktivizohen mekanizma mbrojtës të egos. Një formë e shpeshtë është devalvimi i burimit të mirësisë, ku akti pozitiv minimizohet ose rikonceptualizohet në mënyrë negative. Në terma klinikë, kjo mund të manifestohet si armiqësi pasive, ftohje emocionale ose sjellje antagoniste, të cilat shërbejnë për rikthimin e një ndjenje subjektive barazie.
Në rastet kur këta mekanizma nuk janë të mjaftueshëm ose nuk janë të përputhshëm me strukturën personale të individit, shfaqet distancimi interpersonal. Largimi emocional ose fizik funksionon si strategji shmangëse, duke ulur ekspozimin ndaj burimit të borxhit psikologjik dhe duke mbrojtur integritetin e egos.
Nga perspektiva klinike, këto reagime nuk duhet të interpretohen thjesht si mungesë mirënjohjeje apo qëllim negativ, por si pasojë e një vetëvlerësimi të brishtë dhe e kapaciteteve të kufizuara për rregullimin emocional. Siç thekson Roy Baumeister, egoja kërkon vazhdimisht koherencë dhe mbrojtje nga kërcënimet ndaj vetes. Individët me vetëvlerësim të qëndrueshëm e përjetojnë mirësinë si marrëdhënie bashkëpunuese dhe jo si disbalancë hierarkike, duke qenë më të aftë për reciprocitet funksional dhe mirënjohje autentike.
Autor: Besnik Peci
