Çka është vërtet perfeksionizmi?
Perfeksionizmi shpesh perceptohet si një cilësi pozitive, por studimet bashkëkohore e identifikojnë si një faktor rreziku për shëndetin mendor kur merr forma maladaptive (Hewitt & Flett, 1991). Ky fenomen manifestohet përmes një tendence të tepruar për të arritur standarde të parëndësishme të larta, duke çuar në ankth dhe ulje të produktivitetit. Perfeksionizmi ynë i përditshëm është si një shok i padukshëm në shpinë – na ndihmon të bëjmë mirë, por shpesh na ndalon të jetojmë plotësisht.

Perfeksionizmin e karakterizon një spektër nga ai adaptiv, që lidhet me performancë të lartë, te ai maladaptiv, i shoqëruar me shqetësime psikologjike. Hewitt dhe Flett (1991) e konceptualizojnë përmes tre dimensioneve: perfeksionizëm i vetvetes (standardet personale të larta), perfeksionizëm social (pritshmëritë e të tjerëve), dhe perfeksionizëm i orientuar te të tjerët.

Në formën e tij maladaptive, perfeksionizmi lidhet me ankth, vetëkritikë të vazhdueshme dhe një ndjenjë të vazhdueshme se asgjë nuk është mjaftueshëm mirë. Një meta-analizë në Journal of Personality nga Stoeber (2020) analizoi 40 studime dhe gjeti se perfeksionizmi maladaptiv rrit rrezikun e problemeve mendore me 51%.

Si manifestohet?
Në jetën e përditshme, perfeksionizmi shpesh fshihet pas “pak më mirë”: pak më shumë rregullim në shtëpi, pak më shumë studim para provimit, pak më shumë orë në zyrë.

Por çfarë fshihet pas saj?
Shpesh fillon herët: prindërit që thonë “Bëje mirë ose mos e bëj fare”, ose shkolla ku notat e larta janë gjithçka. Psikologia Brené Brown, në librin e saj The Gifts of Imperfection (2010), e quan “hustling for worthiness” – përpjekje të vazhdueshme për të merituar dashurinë. Në trurin tonë, aktivizohet amigdala (qendra e frikës), duke krijuar një cikël që fillon tek frika nga dështimi, puna e tepërt, lodhja, e deri te vetëkritika.

Në kontekstin tonë ballkanik, shto presione sociale: “Çfarë do të thotë bota nëse nuk je i pari?” Studimet e Gallup (2023) tregojnë se perfeksionizmi është më i lartë në vendet në zhvillim, ku suksesi shihet si mbijetesë. Kjo kulturë ku familja, komuniteti dhe reputacioni duhen mbrojtur me çdo kusht e bën perfeksionizmin jo thjesht një tipar personal, por një mburojë sociale. Presioni kolektiv transformon “mjaftueshëm” në dështim të pranueshëm dhe “perfekt” në detyrim të pashmangshëm, duke e thelluar ciklin e vetëkritikës dhe ankthit.

Kjo duket konkretisht kështu në jetën tonë: një student që kalon tre net duke rishikuar një paragraf për një presje të vogël, një nënë që rregullon tortën e ditëlindjes 15 herë dhe harron festën, ose një punëtor që refuzon promovim sepse “nuk është ende gati”. Psikologët e quajnë “paralizë perfeksioniste” – kur “mjaftueshëm mirë” kthehet në “kurrë” (Stoeber, 2020). Rezultati i kësaj nuk është vetëm lodhja, por pengesa për të arritur rezultate reale.

Por si ta thyejmë këtë cikël?
Fatkeqësisht, zgjidhja është më e thjeshtë se sa duket. Rregulli 80/20 thotë: nëse je 80% i kënaqur me një punë, lëshoje, sepse 80% e rezultateve vijnë nga 20% e përpjekjeve (Koch, 2011). Vendos limite kohore: 30 minuta për një email, jo tre orë rishikim. Shëno çdo mbrëmje tre gjëra të vogla që bëre mirë – kjo rrit dopaminën dhe ul vetëkritikën (Ben-Shahar, 2007). Nuk bëhet fjalë për lëvizshmëri, por për zgjuarsi: “përfunduar është më mirë se perfekte” (Clear, 2018).

Rezultati prekës?
Më shumë kohë për jetë reale, si kafe me miq, shëtitje në park, gjumë pa presion. Njerëzit që praktikojnë “mjaftueshëm mirë ” janë 42% më produktivë (Lombardo, 2019). I njëjti student që kaloi tre net për një paragraf, me rregullin 80/20 dorëzoi tezën një muaj më herët dhe fitoi bursë. Një nënë që rregulloi tortën 15 herë? Tani feston me familjen sepse vendosi një limit 30-minutësh për përgatitje. Punëtori që refuzoi promovimin? Pas “time-boxing” aplikoi dhe tani drejton ekipin. Perfeksionizmi premton gjithçka, dhe jep pak. “mjaftueshëm mirë ” jep rezultate të vazhdueshme. Dhe ashtu siç sugjeron libri Atomic Habits i James Clear: “Mos syno perfeksion, syno konsistencë“.

Përfundime
Perfeksionizmi është si një mik i vjetër që na do të mirën, por na mban të lidhur me të kaluarën – duke na penguar të shohim bukurinë e të “mjaftueshmes”. Duket si aleat i suksesit, por shpesh kthehet në pengesën më të madhe – një shok i padukshëm që rëndon jetën e përditshme. Nga standardet e larta personale tek presioni social, ai krijon një cikël vicioz. Ne nuk jemi makina; jemi njerëz, dhe imperfeksioni ynë është pikërisht ajo që na bën unikë. Ti nuk je i detyruar të jesh perfekt, je i detyruar të jesh i mjaftueshëm për të jetuar plotësisht.

Autor: Klea Vezaj

Referenca
Ben-Shahar, T. (2007). Happier: Learn the secrets to daily joy. McGraw-Hill.
Brown, B. (2010). The gifts of imperfection: Let go of who you think you’re supposed to be. Hazelden.
Clear, J. (2018). Atomic habits: An easy & proven way to build good habits. Avery.
Gallup. (2023). State of the global workplace report 2023. Gallup Press.
Hewitt, P. L., & Flett, G. L. (1991). Perfectionism in the self and social contexts: Conceptualization, assessment, and association with psychopathology. Journal of Personality and Social Psychology, 60(3), 456–470. https://doi.org/10.1037/0022 3514.60.3.456
Koch, R. (2011). The 80/20 principle: The secret to achieving more with less (3rd ed.). Nicholas Brealey Publishing.
Lombardo, E. (2019). Better than perfect: 7 strategies to crush your inner critic. New Harbinger Publications.
Stoeber, J. (2020). The psychology of perfectionism: Critical issues, developments, and future directions. Journal of Personality, 88(4), 765–780. https://doi.org/10.1111/jopy.1252

Gjithcka nisi në një kuzhinë të bardhë e metalike, të një restorani te vogël, në një fshat turistik të
Kosovës. Nëna e një shoqes time që mund ta quajmë Hana, po krynte punën e saj të zakonshme
ditore dhe në një moment pushimi, pa klientë dhe punë të pakryera – i kujtohet se kishte harruar
ta marr tabletën e tensionit të lartë të gjakut dhe nuk mban mend se kur e kishte pirë së fundmi,
ndoshta po aq ditë sa ishin bërë që kur kishte filluar punën. Pas një kohe të gjatë –po aq sa kishte
jetuar mbi tokë, për herë të pare, Hana punësohet jashtë shtëpisë- fillon punën si kuzhiniere.
Fatmirësisht tensioni i lartë i gjakut nuk përbën pengesë në aftësitë e saj për të punuar–
normalisht nëse mbahet nën kontroll, por si mund të mbahet nën kontroll ky problem “kronik”
nëse harron ta pish tabletën dhe më e cuditshmja; përse nuk ndodhë asgjë mandej: nuk dhemb
koka, nuk rrahë zemra shpejt dhe parregullt, nuk skuqet fytyra e nuk mirren mendt’?!. Në atë
mbrëmje të asaj dite “iluminuese” shoqja ime e pyet nënën e vet me një dozë shakaje nëse
kuzhina e restaurantit e kishte shëruar përfundimisht nga sëmundja. Në fakt kjo kishte ndodhur
vërtetë; Hana kishe gjetur ilaqin e tensionit të lartë, mes grumbullit të enëve, ushqimeve, zërave
të lartë të kolegeve kuzhiniere e kërkesave urgjente të kamarierëve të tensionuar nga porositë e
shumta të klientëve.
Vite më vonë kisha regjistruar studimet në shkencën e psikologjisë dhe zgjidhja më e veshtirë që
mezi e kisha arritur por në fund me doli e duhura dhe më përmbushësja ishte tema e diplomes
dhe po – ju hamendësoni saktë; hulumtimin do ta nisja nga Hana dhe tableta e saj e gjakut. Nuk i
kisha vëzhguar me kujdes deri atëherë jetërat e grave amvise sado që në përditëshmërinë time i
njihja mirë, jetoja me to, e i takoja me patjeter. Psikologjia më bëri të hipotetizoj se gratë amvise
në viset rurale, në masë të konsiderueshme përjetojnë ankth të gjeneralizuar në rast se nuk u
plotësohet nevoja për socializim. Ankthi i gjeneralizuar (Generalized Anxiety Disorder) shfaqet
me intensiteti të lartë dhe simptomat përjetohen cdo ditë; shqetësim konstant për të ardhmen,
ndjenja se gjëra të këqija do të ndodhin, përsëritje e mendimeve e emocioneve negative e lodhje
psikike e fizike. Njeriut i vie nga brenda, vetvetiu – nevoja për të shkëmbyer me njeriun tjetër,
vëmendje, mendime, emocione e ndjenja. Për të bashkëvepruar rrjedhimisht për të shtyrë përpara
qëllimet individuale e kolektive dhe këto qëllime para së gjithash janë qëllime arkaike-mbijetese,
të brendësuara thellë në ne. Në kohën tonë moderne, asgjë nuk ka ndryshuar dhe shumë mirë që
ende na nevojiten njerëzit e tjerë.
Rezultatet e intervistimit të një mostre mirë-përfaqësuese të grave amvise të zonave rurale, na
vërtetuan po këtë. Shumica dërrmuese e grave qe raportuan ankth të gjeneralizuar në nivele te
larta, poashtu raportuan edhe izolim social – mungesë së një angazhimi të përditshëm jashtë
shtëpisë, profesion – punë profesionale dhe kohë të përbashkët me njerëz të tjerë jashtëfamiljar;
sa me i lartë niveli i izolimit social po aq i lartë përjetimi i ankthit të gjeneralizuar. Kur je ne
proces të hulumtimit të një teme shkencore, në rastin tim – dimension psikologjik, medeomos
ndihesh i lumtur kur hipoteza të vërtetohet bindshëm por unë në fakt për herë të parë u ndjeva në
ankth nga rezultatet e punës time. Sipas të dhënave të Entit te Statistikave të Kosovës 44,1% e
grave joaktive në Kosovë janë të regjistruara në kategorinë statistikore si amvise dhe shumica e
kësaj përqindje jeton në zonat rurale. Nese ky hulumtim do të bëhej me një mostër shumëfish me
të madhe sesa te dhënat e mia modeste – duke marre të dhëna nga gjithë vendi, rezultati besoj se
do të dalë anksioz për faktin se një grup i madh i popullsisë rrezikohet nga një crregullim i rëndë
psikologjik, me pasoja të shumëfishta nga një shkaktar si izolimi social që fatkeqësisht thuajse
pranohet në heshtje si realitet i nënkuptueshëm social. Nga dinamikat tona sociale, ekonomike e
kulturore e pranojmë faktin se edhe ndikues të tjerë mund të prekin këtë lidhje shkak –pasojë
mes izolimit social e ankthit te gjeneralizuar, prandaj kemi matur edhe perceptueshmërinë
ekonomike si faktor i mundshëm në rastin konkret. Ne hipotetizuam se një mirëqenie ekonomike
mund të zbusë efektet e izolimit social në ankthin e gjeneralizuar pra nëse një grua amvise qe
banon ne zonat rurale te Kosovës, e cila gëzon të ardhura të mjaftueshme ekonomike – nuk do të
ndihet në ankth pse nuk ka një punë jashtë-shtëpiake e as interaktivitet social. Kjo hipotezë ra
poshtë dhe prapë më solli ankth sepse implikimi është ende më i thellë. Mirëqenia ekonomike
nuk e zbuste ndikimin e izolimit social në shfaqjen e ankthit te gjeneralizuar. Pra sado që gratë
amvise të zonave rurale munden të jenë të sigurta ekonomikisht, kjo nuk i bënë të mbrojtura
kundrejt c’rregullimit të ankthit të gjeneralizuar – si pasojë e izolimit social.
Ky hulumtim mund të shërbejë si dëshmi, për individë, organizata ose institucione që merren me
studimin ose trajtimin e gjendjes psiko-sociale të amviseve- nëse ka të tillë në Kosovë.
Fatkeqësisht, nuk ka të dhëna të përafërta ose të sakta të statusit psiko-social të amviseve të
zonave rurale dhe kjo kategori është jetike për nga roli në shoqërinë tonë. Rezultati na tregoi se
kjo lidhje e fuqishme izolim social – ankth i gjeneralizuar, në fakt është faktor rreziku afatgjatë
që kategoria e amvisve që jetojnë në zona rurale janë pre dhe mund të bien pre.
Një analizë dhe krahasim i nevojshëm është edhe hulumtimi grave amvise në zonat urbane.
Kontekstet sociale, pavarësisht se mund të ngjasojnë, në një shoqëri të vogël demografikisht dhe
gjeografikisht si kjo e jona, prapë dallimet qytet – fshat janë evidente. Dendësia e rrjeteve
sociale, afërsia me to, banimi në hapësira kolektive, mund të ndryshojnë perceptimin e izolimit
social rrjedhimisht nivelet e ankthit të gjeneralizuar tek amviset e zonave urbane dhe
perceptueshmëria ekonomike mund të derivojë ndryshe në rezultate, edhe pse të gjeturat tona na
treguan se më e rëndësishme se perceptimi ekonomik, lidhja sociale ishte më e
rëndësishme/ndikuese në përjetimin e ankthit të gjeneralizuar.
Nivelet e ankthit të gjeneralizuar janë shqetësuese nëse izolimi social ka këtë rol si ndikues dhe
parashikues, prandaj duhet gjetur mënyra se si të krijohen mundësi që gratë amvise të rrjetëzohen
në shoqëri. Duhet gjetur mënyra se si të ndihmohen amviset të përballojnë pasojat e izolimit
social, nëse veq nuk krijohen mundësitë për socializim- duke marrë parasysh rrethanat e
shoqërisë tonë. Ky hulumtim duhet të shërbejë si alarm, në vazhdën e përballjes me probleme
kruciale – për psikologët, profesionistët e fushës dhe njerëzit e institucioneve.
Hana kishte harruar se tensioni i lartë i gjakut i shkaktonte telashe cdo ditë nëse nuk do e
trajtonte me barna dhe në fakt nuk e kishte traejtuar me ditë të tëra dhe tensioni thuajse ishte
heshtur fare. Hana kishte parë veten se brenda mureve të shtëpisë po i ikte jeta ngadalë, pa e
përjetuar ndjenjën e afërsisë me njerëzit e shumtë të botës, pa u ndjerë e aftë dhe e pavarur.
Prandaj kishte lënë “1001” problemet pas dhe ishte punësuar. Ndihet e lumtur dhe e përmbushur
dhe tensioni i lartë i gjakut e mundon pak por jo si në kohën kur e tërë jeta saj sillej në ata pak
metra katror të oborrit dhe shtëpisë së saj. Le të flasim pak edhe për shumë Hana të tjera!

Autor: Majlind Sama

Njeriu kurrë nuk duhet të dorëzohet nga qëllimet dhe ëndrrat e tij. Edhe kur rruga bëhet e vështirë dhe lodhja ndihet në shpirt, ëndrrat mbeten drita që na udhëheq përpara. Me u ndalë pak nuk do të thotë me u dorëzu; është një mënyrë për ta ruajtur forcën tonë, për të marrë frymë më thellë dhe për t’u rikthyer më të fortë se më parë.

Një pjesë shumë e rëndësishme e kujdesit për veten është të dish kur duhet të thuash “jo”. Fjala “jo” nuk është egoizëm, dobësi apo refuzim i dashurisë ndaj të tjerëve. Përkundrazi, është respekt ndaj vetes, ndaj energjisë sonë dhe ndaj kufijve tanë emocionalë. Kur themi “jo” ndaj gjërave që na lodhin, në të vërtetë po themi “po” ndaj paqes sonë të brendshme, ndaj shëndetit mendor dhe mirëqenies sonë.

Kujdesi për veten nuk është luks, por nevojë. Është mënyra si mbrojmë zemrën, mendjen dhe shpirtin tonë, si mësojmë të qëndrojmë të fortë pa e humbur butësinë, dhe si mësojmë ta duam veten pa faj dhe pa frikë.

Në jetë do të ketë momente kur do të ndihesh e lodhur, e hutuar apo e pasigurt, por çdo hap i vogël drejt vetes është fitore. Çdo kufi i vendosur është shërim, dhe çdo “jo” i thënë me vetëdije është forcë.

Sepse kujdesi për veten është dashuri ndaj vetes, dhe dashuria ndaj vetes është fillimi i çdo shërimi të vërtetë.

Autor: Kaltrina Krasniqi

Referencat

WHO – Self-Care: https://wkc.who.int/resources/publications/i/item/WHO-RHR-19-14

Verywell Health – What is Self Care: https://www.verywellhealth.com/what-is-self-care-5212781 YouTube – Dorothea Orem Self Care Theory: https://www.youtube.com/watch?v=eOL5ITwWCBQ

Kur njerëzit janë duke kaluar në një periudhë të vështirë, ata kërkojnë ngushëllim por edhe shpëtim në gjëra të ndryshme. Disa fillojnë të praktikojnë fenë, disa të tjerë mbështeten tek familja dhe shoqëria, disa bëhen hiper-produktiv në mënyrë që të mos thellohen edhe më tepër në problemet të cilat janë duke i përjetuar, dhe disa të tjërë përdorin alkool dhe substanca të ndryshme.

Të gjitha këto kanë bazë në faktorë të jashtëm, dhe ofrojnë zgjidhje të përkohshme. Asnjëra nuk është e gabuar por disa prej tyre janë më destruktive se tjetra. Këto shërbejne si paterica figurative, në të cilat ne mbështetemi dhe gënjejmë veten me shpresen se po i gënjejmë edhe të tjerët.

Iluzioni i forcës është një skele e krijuar nga shkopat e akullores dhe pështyma, skelet mund të duken si një ndërtesë deri kur të vijë presioni, kjo “forcë” nuk vjen nga brenda, por është mbështetje në gjëra të jashtme. Të qenurit i fortë është të jesh në gjendje të ballafaqohesh me realitetin pa shtrembërime, dhe jo të huazosh forcë nga jashtë.

Përgjatë rrugës së errët drejt dritës së vërtetë, shpesh gjej veten duke ndjekur ca drita të zbehta të cilat vijnë në forma të ndryshme. Ndoshta do e gjej dritën tek dikush tjeter?

Jo, nuk jam duke kërkuar “gjysmën time” dua të ndihem i plotë edhe vetëm.

Ndoshta do e gjej dritën në një tjetër qytet? Ndoshta në një tjetër shtet? Ndoshta edhe në një tjetër kontinent.

Jo, asgjë nuk i bën imazhit tënd nëse ti e thyen pasqyrën, ti mbetesh i njejti, largimi nuk sjell ndryshim sado që ti dëshiron që kjo të jetë e vërtetë.

Epo ndoshta do e gjej dritën në fe, në një sistem tjetër besimesh, në një version tjetër të vetes?

Ndoshta edhe do e gjesh, ti po vrapon për ta ndjekur dritën, por a nuk jemi duke e ndjekur dritën të gjithe? Duke e kërkuar atë gjithkund, gjithkund përpos brenda vetes.

Ka kaluar ca kohe nga hera e fundit, po tani a e gjete dritën?

Jo, dritën nuk e gjeta, rruga është e gjatë dhe e lodhshme, mendoj se njëra nga ato dritat e zbehta do të jetë e mjaftueshme për mua. Tani që e mendoj, kjo drita që kam zgjedhur është më e ndritshme se vetë dielli.

Edhe sa herë do ta gjej veten me kokë poshtë duke vjellur dhe duke i bërë vetës premtime të cilat nuk do ti mbaj “Kjo është hera e fundit që e bëj këtë gjë”, duke e ditur fort mirë se do e përsëris më shpejtë sesa dua.

“Edhe një gllënkë” shëndërrohet në “edhe një gotë”, “edhe një gotë” shëndërrohet në “edhe një shishe”, nëse mëlçia ime do mund të fliste ajo do t’më shante sa herë i afrohem pijeve alkoolike në market.

Është vetëm një gjilpërë që më zgjëron venat, është vetëm një thikë në mes të brinjëve që ma gërvisht zemrën, është vetëm një tytë e mbështetur në qiellzën time, është vetëm një litar qe ma mbështjell fytin si shallë.

Kjo është drita jote? Ti mendon se duke shkatërruar veten e ke gjetur dritën?

Jo, por jam lodhur duke kërkuar mbështetje nga jashtë, jam lodhur duke jetuar në vegime, jam lodhur duke gënjyer veten se çdo gjë do të bëhet mirë. Ky shkatërrim i vetes mbi të cilin kam kontroll të plotë, kjo është drita ime, kjo më bën të ndihem i fuqishëm.

Si mund të jesh i fuqishëm nëse je duke dobësuar veten? Ti ishe në kërkim të dritës dhe tani ke rënë poshtë humnerës. Ngado që ti hedh sytë ka vetëm errësirë.

Jam i fuqishëm dhe ndihem i fuqishëm sepse po e bëj me vullnetin tim, sepse ndihem nën kontroll, sepse jam zot i vetvetes.

Ti mendon se të jesh i fortë është të jesh nën kontroll?

Pikërisht, jam mësuar qe të mos jem nën kontroll, jam mësuar me përjetime të pakëndshme, jam mësuar që gjithnjë të kem probleme, jam mësuar që të mos mund të fle si pasojë e mendimeve që gumëzhijne në kokën time si një koshere bletësh, jam mësuar që gjithnjë dikush tjetër të marrë vendime për mua, sot kjo merr fund tani jam nën kontroll të gjithçkaje.

Kontrolli yt i atribuohet diçkaje te jashtme, kjo forca jote vjen nga shishja e pilulat, a je me të vërtetë nën kontroll, apo po të kontrollojnë ato ty? Përpos asaj unë nuk po e kuptoj se si ky shkatërrim i vetës të bën të fortë.

Ndoshta nuk më bën të fortë, por më bën të ndihem si i tillë.

Forca nuk është kontrolli, forca nuk është shkatërrimi të cilin e bën vullnetarisht, forca nuk vjen nga jashtë, forca është të zgjedhësh të përballesh. Të jesh i fortë është të pranosh gabimet dhe mangësitë e tua, të jesh i fortë është të kërkosh ndihmë e të mos e shohësh si dobësi, të jesh i fortë është të pranosh se nuk mund të kontrollosh gjithçka, kjo është forca e vërtetë.

Po drita të cilën e ndiqja?

Ti duhet të ndalosh së vrapuari drejt dritave të zbehta dhe të rrish në errësirë deri sa sytë e tu të mësohen me të. Sepse drita nuk është diçka që ndiqet, ajo është diçka që ndërtohet. Ndoshta sot nuk do e shohësh dritën, e ndoshta as nesër, por sot mundesh që të fërkosh dy shkopinjë që të krijosh ca shkëndija të vogla. Ato shkëndija do të bëhen flakë, e dikur do të bëhet zjarr. I cili ka për ta larguar errësirën.

Autor: Lekë Jakupi

Në diskutimet mbi shëndetin mendor, veçanërisht kur flitet për çrregullimin e spektrit të autizmit nga jo profesionistë, shpesh haset ideja se ky çrregullim është diçka “e re”. Sipas disa perceptimeve, autizmi shihet si një fenomen i kohëve të fundit. Në këtë kontekst, shpesh përmenden faktorë si vaksinat, ushqimi apo mënyra e rritjes së fëmijëve, edhe pse në realitet bëhet fjalë për një çrregullim zhvillimor që nuk lidhet me faj individual.

Në shumë familje, megjithatë, përmenden raste të të afërmve në brezat e mëparshëm që kanë pasur sjellje të ngjashme: një stërgjysh që nuk ka folur rrjedhshëm dhe ka ndjekur gjithmonë të njëjtën rutinë, një hallë që nuk është socializuar me të tjerët, apo një dajë që fliste për një temë të vetme për periudha shumë të gjata. Në kohën e tyre, këta individë nuk janë parë si persona me tipare të çrregullimit të spektrit të autizmit, por si njerëz me “karakter të veçantë” ose interesa të ndryshme. Kur sot përpiqemi t’i shpjegojmë këto si tipare të autizmit, shpesh hasim mosbesim. Kjo tregon se mungesa e diagnostikimit në të kaluarën nuk nënkupton mungesë të ekzistencës së çrregullimit, por mungesë të njohurive dhe kritereve diagnostike që kemi sot.

Sipas Golt dhe Kanner (2022), termi “autizëm” u përdor për herë të parë në vitin 1908 nga psikiatri zviceran Eugen Bleuler për të përshkruar tërheqjen sociale si simptomë të skizofrenisë. Kuptimi modern i çrregullimit të spektrit të autizmit si një gjendje e veçantë zhvillimore u formësua më vonë, në vitin 1943, kur psikiatri Leo Kanner përshkroi një grup fëmijësh me vështirësi në komunikimin social dhe sjellje përsëritëse.

Përshkrime të ngjashme janë vërejtur edhe më herët. Sipas Vicedo (2024), klinicistë si Grunya Sukhareva në vitet 1920 dhe më pas Leo Kanner identifikuan tipare si tërheqja sociale, vështirësitë në komunikim, interesat e kufizuara dhe sjelljet përsëritëse. Këto tipare përputhen në mënyrë të konsiderueshme me mënyrën se si kuptohet autizmi sot.

Sipas Hirota dhe King (2023), simptomat aktuale të çrregullimit të spektrit të autizmit përqendrohen në dy fusha kryesore. E para lidhet me vështirësitë në komunikim dhe ndërveprim social, si mungesa e përgjigjes kur thirret emri, përdorimi i kufizuar i gjesteve, vështirësitë në përdorimin e gjuhës dhe mungesa e lojës imagjinative. E dyta përfshin modele të kufizuara dhe përsëritëse të sjelljes ose interesave, si përsëritja e veprimeve apo përqendrimi intensiv në tema të caktuara. Këto simptoma përbëjnë bazën për diagnostikimin e autizmit sot.

Ideja se çrregullimi i spektrit të autizmit është një fenomen i ri bie në kundërshtim me të dhënat historike dhe shkencore. Edhe pse mënyra e përshkrimit ka ndryshuar me kalimin e kohës, tiparet kryesore kanë qenë të pranishme edhe më herët. Autizmi nuk është një pasojë e një faktori të vetëm dhe as një “problem i ri”, por një çrregullim zhvillimor që ka ekzistuar gjithmonë. Fakti që një person sillet ndryshe nga ajo që konsiderohet “tipike” nuk duhet të pengojë pranimin, kuptimin dhe përfshirjen e tij në shoqëri.

Autor: Ujeza Berisha

Referencat

Golt, J., & Kana, R. K. (2022). History of autism. In Elsevier eBooks (pp. 1-14). https://doi.org/10.1016/b978-0-12-816393-1.00002-6

Hirota, T., & King, B. H. (2023). Autism spectrum Disorder. JAMA, 329(2), 157. https://doi.org/10.1001/jama.2022.23661

Vicedo, M. (2024). Moving beyond the search for the first discoverer of autism. Frontiers in Psychiatry, 15, 1266486. https://doi.org/10.3389/fpsyt.2024.126648

Shpesh e gjejmë veten të pakënaqur në punë, të frustruar nga mungesa e kuptimit në atë që bëjmë. Kjo pakënaqësi mund të jetë rrjedhojë e një mospërputhjeje më të thellë midis qëllimeve tona personale dhe punës në të cilën angazhohemi çdo ditë. Kur nuk mundemi të identifikohemi me atë që punojmë, puna fillon të krijojë një shkëputje nga ajo që jemi. Ajo reduktohet në “thjesht diçka që duhet bërë” për mbijetesë, ndërsa dita kalon pothuajse mekanikisht, duke pritur momentin kur mund të kthehemi në shtëpi dhe të ndihemi më në fund rehat.

Ajo që shpesh nënvlerësojmë është se sa shumë pjesë e jetës sonë kalohet në punë; të rrethuar nga njerëz, vlera, pritje dhe sisteme që ndonjëherë ndryshojnë nga tonat. Meqenëse puna zë një pjesë kaq të madhe të kohës sonë, ajo në mënyrë të pashmangshme ndikon dhe e formëson identitetin tonë më shumë sesa shpesh e perceptojmë.

Kjo dinamikë mund të kuptohet përmes teorisë së konceptit për veten dhe kongruencës të zhvilluar nga psikologu amerikan Carl Rogers. Sipas tij, identiteti përbëhet nga tre elemente të ndërlidhura. I pari është koncepti për veten, që i referohet mënyrës se si e shohim dhe e vlerësojmë veten. Deklarata si “Unë jam kreativ” ose “Unë jam ambicioz” pasqyrojnë karakteristikat dhe vlerat që aktualisht i lidhim me identitetin tonë.

Elementi i dytë është vetja ideale, pra personi që dëshirojmë të bëhemi. Ajo përfaqëson aspiratat, qëllimet dhe standardet tona personale. Për shembull, dikush që e sheh veten si kreativ mund të aspirojë të bëhet artist i njohur ose të ketë ndikim domethënës në komunitet përmes punës së tij.

Elementi i tretë lidhet me përvojat tona reale të jetës, pra me atë që bëjmë çdo ditë. Kur përvojat tona, përfshirë punën janë në përputhje me mënyrën si e shohim veten dhe me atë që duam të bëhemi, krijohet ajo që Rogers e quajti kongruencë. Në këtë gjendje, puna mund të ndihet si një shprehje e identitetit tonë, jo vetëm si një detyrë për t’u kryer.

Në të kundërt, mospërputhja ndodh kur përvojat tona të përditshme bien ndesh me identitetin dhe aspiratat tona. Për shembull, nëse dikush e sheh veten si person që gjen kuptim në shkrimin krijues dhe poezinë, por kalon ditët duke programuar algoritme, me kalimin e kohës mund të krijohet një shkëputje psikologjike. Kjo mospërputhje mund të shfaqet si mpirje emocionale, frustrim, acarim dhe ulje e vetëvlerësimit.

Në këto raste, puna nuk e përforcon identitetin tonë, por fillon ta sfidojë atë. Meqenëse puna zë një pjesë të madhe të jetës sonë, ajo mund të ndikojë drejtpërdrejt në mënyrën se si e përjetojmë vetveten. Kur lind ky konflikt midis punës dhe identitetit, një hap i parë i rëndësishëm është reflektimi personal. Një pyetje e thjeshtë mund të jetë:

Kush jam unë në punë dhe kush dua të jem jashtë saj?

Një mënyrë e arritshme për të reduktuar këtë mospërputhje është të krijojmë hapësirë për aktivitete që na lidhin përsëri me interesat dhe vlerat tona personale. Këto momente mund të ndihmojnë në krijimin e një tranzicioni më të butë midis vetes sonë në punë dhe vetes sonë jashtë saj, duke na rikujtuar aspektet e identitetit që shpesh mbeten në hije gjatë ditës së punës. Vetëm pas këtij reflektimi mund të fillojmë të mendojmë më qartë për ndryshime më të mëdha, si riorientimi profesional drejt diçkaje që përputhet më mirë me atë që jemi dhe me atë që duam të bëhemi.

Autor: Poema Bishtazhini