Njeriu, si qenie sociale, ka nevojë për lidhje dhe marrëdhënie me të tjerët. Kjo nevojë bëhet veçanërisht e rëndësishme në moshën e shtyrë, pasi lidhjet sociale lidhen ngushtë me shëndetin mendor dhe fizik të individit (Chapman et al., 2024). Me kalimin e viteve, shumë njerëz përjetojnë ngushtim të rrjeteve sociale, dhe mungesa e tyre në pleqëri mund të ndikojë negativisht në mirëqenien psikologjike, kënaqësinë me jetën dhe cilësinë e jetesës së të moshuarve (Casey et al., 2016).

Studime të shumta tregojnë se mirëqenia e të moshuarve në shtëpitë e kujdesit lidhet ngushtë me marrëdhëniet shoqërore dhe ndjenjën e përkatësisë brenda komunitetit ku jetojnë (Kang et al., 2019). Po ashtu, Chang, Wray dhe Lin (2014) theksojnë se të moshuarit me më pak mbështetje sociale përjetojnë më shumë vetmi, e cila ndikon negativisht në mirëqenien e tyre psikologjike.

Në Kosovë, studimet mbi përvojat sociale të të moshuarve në institucionet e kujdesit janë të kufizuara, veçanërisht në lidhje me marrëdhëniet mes bashkëjetuesve në këto ambiente. Ky studim synon të eksplorojë përvojat e të moshuarve që jetojnë në shtëpitë rezidenciale në Kosovë, me fokus në marrëdhëniet dhe ndërveprimet e tyre me banorët e tjerë. Duke analizuar këto përvoja, studimi synon të ofrojë një kuptim më të mirë të jetës sociale të të moshuarve në institucionet e kujdesit dhe të kontribuojë në zhvillimin e praktikave dhe politikave që përmirësojnë cilësinë e jetesës së tyre.

Hulumtimi udhëhiqet nga pyetja kërkimore: Cilat janë përvojat e të moshuarve me bashkëjetuesit në shtëpitë e kujdesit për të moshuar?

Metodologjia

Ky studim përdori një qasje kualitative fenomenologjike për të kuptuar përvojat e të moshuarve me bashkëjetuesit në shtëpitë e kujdesit në Kosovë. Pjesëmarrësit ishin 10 të moshuar mbi 65 vjeç nga Peja dhe Prishtina, të përzgjedhur qëllimisht për shkak të përvojës së tyre të drejtpërdrejtë të jetesës në institucion.

Të dhënat u mblodhën përmes intervistave gjysmë të strukturuara. Të gjitha intervistat u regjistruan me lejen e pjesëmarrësve dhe u transkriptuan fjalë për fjalë. Analiza u realizua përmes analizës tematike, duke identifikuar temat dhe nëntemat që pasqyrojnë përvojat dhe ndjenjat e pjesëmarrësve. Studimi iu përmbajt standardeve etike, duke garantuar anonimitetin dhe trajtimin konfidencial të të dhënave.

Të gjeturat

1. Jeta e përditshme dhe rutina
Të moshuarit raportuan se rutina e përditshme në shtëpitë e kujdesit është relativisht e qëndrueshme dhe përfshin aktivitete bazë si higjiena, ushqimi dhe aktivitete të ndryshme rekreative. Kjo rutinë kontribuon në ndjenjën e sigurisë dhe kënaqësisë. Banorët vlerësojnë përkujdesjen, ushqimin dhe komoditetin që ofrohet.

2. Marrëdhëniet sociale
Mes banorëve: Marrëdhëniet janë kryesisht funksionale dhe pa konflikte të theksuara. Të moshuarit vlerësojnë marrëdhënie të qeta dhe selektive, duke shmangur tensionet.

Me stafin: Marrëdhëniet me stafin përshkruhen si shumë të ngrohta dhe mbështetëse, duke ndikuar pozitivisht në mirëqenien emocionale dhe psikologjike të banorëve. Stafi shpesh shihet jo vetëm si kujdestar, por edhe si një burim mbështetjeje emocionale dhe familjare.

3. Shmangia e konflikteve dhe vendosja e kufijve
Banorët përdorin strategji për të ruajtur qetësinë dhe marrëdhënie të mira, duke vendosur kufij personalë dhe duke shmangur situatat konfliktuale. Kjo ndihmon në ruajtjen e stabilitetit emocional dhe mirëqenies së tyre.

4. Aktivitetet në shtëpi
Aktivitetet e përditshme, individuale ose në grup, si muzika, kopshtaria, ecjet dhe koha e kaluar me të tjerët  edhe pse shpesh të përsëritura, luajnë rol të rëndësishëm në socializim dhe në ndjenjën e përkatësisë.

5. Gjendja emocionale dhe mbështetja
Banorët raportojnë herë pas here ndjenja vetmie ose mërzie, veçanërisht për shkak të mungesës së familjes. Megjithatë, mbështetja e stafit dhe shoqëria e bashkëjetuesve ndihmojnë në përballimin e këtyre emocioneve dhe në ruajtjen e mirëqenies psikologjike.

Përfundimi

Ky studim ofron një pasqyrë mbi jetën sociale të të moshuarve që jetojnë në shtëpitë e kujdesit në Kosovë dhe thekson rëndësinë e marrëdhënieve, mbështetjes sociale dhe aktiviteteve të përditshme për mirëqenien e tyre psikologjike. Gjetjet sugjerojnë se institucionet mund të luajnë një rol të rëndësishëm në krijimin e më shumë mundësive për ndërveprim dhe aktivitete kuptimplota, të cilat mund të ndihmojnë në reduktimin e monotonisë dhe ndjenjave të vetmisë. Megjithatë, rezultatet duhet të interpretohen me kujdes për shkak të disa kufizimeve të studimit, si madhësia e vogël e mostrës, mungesa e balancës gjinore dhe ndryshimet në kohëzgjatjen e qëndrimit në institucion. Hulumtime të ardhshme mund të eksplorojnë përvojat e të moshuarve në kontekste të ndryshme dhe të ndjekin në mënyrë më të gjatë procesin e adaptimit dhe zhvillimit të marrëdhënieve në këto ambiente.

Autor: Anisa Selmani

Referencat 

Casey, A.-N. S., Low, L.-F., Jeon, Y.-H., Brodaty, H. (2016). Residents’ perceptions of friendship and positive social netëorks within a nursing home. The Gerontologist, 56(5), 855–867. https://doi.org/10.1093/geront/gnv146

Chang, P. J., Wray, L., & Lin, Y. (2014). Social relationships, leisure activity, and health in older adults. Health Psychology, 33(6), 516.

 Chapman, H., Bethell, J., Dewan, N., Elliott, J., Stewart, S., & McGilton, K. S. (2024). Social connection in long-term care homes: A qualitative study of barriers and facilitators. BMC Geriatrics, 24, 857. https://doi.org/10.1186/s12877-024-05454-8

Kang, B., Scales, K., McConnell, E. S., Song, Y., Lepore, M., & Corazzini, K. (2019). Nursing home residents’ perspectives on their social relationships. Journal of Clinical Nursing. https://doi.org/10.1111/jocn.15174

A ju ka ndodhur ndonjëherë të gjendeni para një situate stresuese dhe duart tuaja të fillojnë të dridhen, rrahjet e zemrës të shpejtohen, muskujt të tendosen, mendimet të bëhen paksa të zhurmshme, duke krijuar ndjenja shqetësimi?  Ndoshta keni filluar të parashikoni çdo situatë që mund të përfundonte keq.

Në ato momente, ka shumë gjasa që keni qenë duke përjetuar ankth. Po çfarë ndodh në mendjen dhe trupin tonë nëse simptomat e lartëpërmendura manifestohen për një periudhë më të gjatë kohore?

Kur shqetësimi bëhet i vazhdueshëm dhe përfshin frikë sociale apo të performancës, sulme paniku të papritura dhe/ose të nxitura nga situata të caktuara, ankth anticipues dhe sjellje shmangëse, atëherë mund të bëhet fjalë për një çrregullim ankthi (Szuhany & Simon, 2022). Studimet e fundit tregojnë se çrregullimet e ankthit më të shpeshta që hasen në kujdesin parësor shëndetësor janë: çrregullimi i ankthit të përgjithësuar (prevalencë gjatë jetës 6.2%), çrregullimi i ankthit social (prevalencë gjatë jetës 13%) dhe çrregullimi i panikut (prevalencë gjatë jetës 5.2%), me ose pa agorafobi (frikë intensive dhe të vazhdueshme nga vendet ose situatat ku ndihma mund të mos jetë e disponueshme ose nga të cilat mund të jetë e vështirë të largohet).

Mosinformimi apo keqinformimi lidhur me ankthin vendos individin në një situatë ku përjeton disa simptoma fizike që burojnë nga çrregullimi i ankthit dhe të cilave nuk u përgjigjen medikamentet.

Për këtë arsye, vizita tek mjeku familjar shpesh është refleksi i parë i personave që po përjetojnë për herë të parë atake ankthi dhe nuk janë të vetëdijshëm se çfarë po kalojnë, sepse simptomat e ankthit shpesh janë fizike, si: ndjenja se zemra rreh më shpejt se zakonisht, dhimbje ose tension muskulor, vështirësi në frymëmarrje, nauze stomaku, lodhje, dhimbje koke, ndjenja ngulfatjeje, dridhje të trupit, irritueshmëri, frikë e papritur, sindromi i zorrës së irrituar, diarre dhe probleme me gjumin.

“Meqenëse shumica e individëve fillimisht kërkojnë trajtim për çrregullimet e ankthit në kujdesin parësor, është e rëndësishme që në këto mjedise të kryhet, vlerësimi, diagnostikimi dhe, kur është e nevojshme, fillimi i trajtimit” (Brahmbhatt et al., 2022, para.1). Konsulta me mjekun familjar duhet të zgjasë mesatarisht njëzetë minuta, derisa trajtohen problemet dhe diskutohen çështjet që pacienti sjell.

Roli i mjekut familjar fillon me identifikimin e problemit. Kjo nuk është gjithmonë e lehtë, pasi pacientët shpesh raportojnë vetëm shqetësime fizike dhe mund të mos jenë të vetëdijshëm për natyrën ankthore të simptomave të tyre. Pa një vlerësim të kujdesshëm, ekziston rreziku i keqdiagnostikimit. Ekzistojnë instrumente mjaft efektive në identifikimin e çrregullimit të ankthit në kujdesin parësor, të tilla si: GAD-7, Mini-SPIN, vlerësimi klinik bazik. Instrumentet e lartëpërmendura janë pyetësorë që ndihmojnë kujdesin parësor në identifikimin e çrregullimit të ankthit.

Pas identifikimit dhe vlerësimit fillestar, mjeku familjar ka rol kyç në psikoedukim: informimin e pacientit për natyrën e ankthit, mekanizmat e tij dhe opsionet e trajtimit. Vendimmarrja duhet të jetë e përbashkët, duke marrë parasysh ashpërsinë e simptomave, preferencat e pacientit dhe ndikimin në funksionim. Në rastet më të lehta, mund të rekomandohen ndërhyrje psikoterapeutike si terapia njohëse-sjellore. Në rastet më të rënda, sipas Combs dhe Markman (2014), menaxhimi është më efektiv kur realizohet përmes bashkëpunimit ndërprofesional me psikologë dhe psikiatër.

Udhëzimi i pacientit drejt psikoterapisë nuk është vetëm një referim formal, por një proces që kërkon sqarim, normalizim të përvojës dhe reduktim të stigmës. Mjeku familjar luan rol thelbësor në këtë hallkë, duke qenë ura ndërmjet simptomës fizike dhe trajtimit psikologjik të specializuar.

Autor: Merisa Islami

Referencat

Brahmbhatt, K., et al. (2022). Identifying and managing anxiety disorders in primary care. Nursing & Primary Care. https://doi.org/10.1016/j.nurpra.2020.10.01

Combs, H., & Markman, J. (2014). Anxiety disorders in primary care. Medical Clinics of North America, 98(5), 1007–1023. https://doi.org/10.1016/j.mcna.2014.06.003

Szuhany, K. L., & Simon, N. M. (2022). Anxiety disorders: A review. JAMA, 328(24), 2431–2445. https://doi.org/10.1001/jama.2022.2274

Në një kohë kur arsimi kërkon më shumë ndjeshmëri, përgjegjësi dhe etikë sesa thjesht dije, pyetja që shtrohet është: sa të përgatitur janë studentët që do të bëhen mësimdhënës në aspektin e vlerave njerëzore e profesionale?

Kjo pyetje qëndron në zemër të një hulumtimi të zhvilluar në pesë fakultete të edukimit në Kosovë – në Universitetin e Prishtinës “Hasan Prishtina”, Universitetin e Gjakovës “Fehmi Agani”, Universitetin e Prizrenit “Ukshin Hoti”, Universitetin e Gjilanit “Kadri Zeka” dhe Universitetin e Mitrovicës “Isa Boletini”.

Qëllimi ishte të kuptohej se si e vlerësojnë vetë studentët – në përfundim të studimeve të tyre – zhvillimin e vlerave etike, morale dhe profesionale që do t’i udhëheqin në profesionin e mësimdhënësit.

Ç’thonë studimet?

Rezultatet e hulumtimit, në të cilin morën pjesë 200 studentë absolventë, japin një tablo të qartë: niveli i zhvillimit të vlerave tek studentët e edukimit është vlerësuar si i lartë, por jo maksimal.

Kur u pyetën për vlera si ndershmëria, përgjegjësia në punë dhe respekti ndaj të tjerëve, pjesa më e madhe e studentëve shprehën dakordësi të lartë (mesatarisht mbi 3.7 në shkallën 1–5). Kjo tregon se shumica ndihen të përgatitur të respektojnë standardet morale të profesionit dhe të mbështesin parimet e barazisë dhe respektit në procesin mësimor.

Megjithatë, një pjesë e studentëve pranuan se vlerat sociale dhe etike, si bashkëpunimi, empatia dhe përfshirja gjithëpërfshirëse e nxënësve, nuk janë zhvilluar mjaftueshëm gjatë studimeve. Ata theksuan mungesën e praktikave që nxisin reflektim etik ose trajnim konkret mbi sjelljen profesionale në shkollë.

Dallimet mes universiteteve.

Në përgjithësi, studentët e Universitetit të Gjilanit “Kadri Zeka” dhe ata të Universitetit të Prishtinës “Hasan Prishtina” treguan vlerësime më të larta për zhvillimin e vlerave (mesatarja rreth 3.8), krahasuar me ata të Prizrenit, Mitrovicës dhe Gjakovës (rreth 3.6). Këto ndryshime mund të lidhen me mënyrën se si fakultetet zbatojnë praktikat
pedagogjike, kulturën akademike apo përfshirjen e vlerave në kurrikulë.

Çfarë nënkuptojnë këto gjetje?

Rezultatet tregojnë se studentët që përgatisen për mësimdhënie në Kosovë kanë ndërtuar një bazë solide morale dhe etike, por ka ende hapësirë për përmirësim. Për shembull, shumë prej tyre ndihen të sigurt në respektimin e rregullave dhe detyrimeve ligjore, por më pak të përgatitur në përballjen me dilema etike të profesionit – si trajtimi i drejtë i çdo
nxënësi apo ruajtja e objektivitetit në vlerësim.

Mësimdhënësit e rinj shpesh hyjnë në profesion me dëshirën për të bërë ndryshim, por sistemi arsimor duhet të krijojë mjedise që mbështesin reflektimin moral dhe zhvillimin e integritetit profesional. Kjo do të thotë që vlerat nuk duhet të mbeten vetëm si temë teorike në kurrikulë, por të jenë pjesë e çdo përvoje mësimore dhe praktike.

Pse kjo është e rëndësishme?

Në kontekstin aktual arsimor, ku shkollat përballen me tensione sociale, rënie të motivimit dhe mungesë besimi në institucione, mësimdhënësit janë ndër figurat më të rëndësishme për formimin moral të brezave të rinj.
Një mësimdhënës me vlera të forta etike, ndershmëri dhe përgjegjësi profesionale mund të ndikojë më shumë se çdo reformë formale.

Kjo është arsyeja pse universitetet që përgatisin mësimdhënës në Kosovë duhet të vazhdojnë të integrojnë në kurrikulë elemente që nxisin reflektim mbi vlerat: praktika etike, simulime të situatave reale në shkollë, mentorim nga mësimdhënës me përvojë dhe diskutime mbi dilemat morale që sjell jeta profesionale.

Në përfundim, studimi tregon se studentët tanë janë në rrugën e duhur – e njohin rëndësinë e vlerave, i respektojnë ato dhe duan t’i zbatojnë në praktikë. Por për ta bërë këtë realitet, institucionet arsimore duhet të jenë shembull i gjallë i këtyre vlerave, duke krijuar një kulturë ku ndershmëria, përgjegjësia dhe respekti nuk mësohen vetëm, por edhe praktikohen çdo ditë.

Autor: Fisnik Krasniqi

Aktivitetet krijuese, ushtrimet fizike, jetesa e shëndetshme, rutinat e strukturuara dhe spiritualiteti u perceptuan si strategji të dobishme për përballimin e vështirësive të shëndetit mendor (Lucock et al., 2011). Po ashtu, Borg dhe Davidson (2008) zbuluan se marrja e roleve aktive, angazhimi në kontekste shoqërore, përfshirja në punë, ruajtja e aktiviteteve të përditshme, gjetja e kënaqësisë në gjëra të vogla dhe ruajtja e motivimit dhe shpresës ishin elemente të rëndësishme për procesin e rimëkëmbjes. Nga analiza e mëtejshme dolën katër tema kyçe: angazhimi në aktivitete të dobishme, lidhja me persona dhe vende mbështetëse, përdorimi i vetë-udhëzimeve dhe të mësuarit mbi sëmundjen mendore, medikamentet dhe vetë-trajtimin.

Aktivitete të dobishme
Shumë pjesëmarrës ruajtën një jetë të shëndetshme përmes punës, ndjekjes së studimeve apo përmbushjes së detyrave dhe rutinave të përditshme shtëpiake. Aktivitetet si muzika, ushtrimet fizike, ecja në natyrë dhe angazhimi në punë përmendeshin shpesh si mënyra për të ndjerë mirëqenie dhe për të lehtësuar simptomat. Disa përdornin me vetëdije aktivitetin fizik për të ulur tensionin e brendshëm, agresivitetin, problemet me gjumin dhe për të larguar fokusin nga simptomat. Një i ri ndau përvojën se lojërat kompjuterike e ndihmonin të largohej nga realiteti, ndërsa të tjerë gjenin qetësi përmes dëgjimit ose krijimit të muzikës. Për shembull, një pjesëmarrës gjeti ngushëllim në kompozimin e muzikës, këndimin dhe luajtjen me instrumente, duke e përdorur këtë si një mënyrë për t’u mbështetur gjatë episodeve depresive. Po ashtu, kontakti i rregullt me kafshët u përjetua si qetësues nga disa pjesëmarrës.

P2: “Muzika … gjithmonë kam gjetur paqe në muzikë … bëj muzikë vetë, këndoj, luaj kitarë … luaj shumicën e instrumenteve. Ka qenë diçka në të cilën gjithmonë jam mbështetur.”

Persona dhe vende mbështetëse
U theksua gjithashtu rëndësia e njerëzve mbështetës dhe mjediseve pozitive. Kalimi i kohës me familjen, miqtë, apo qëndrimi në vende që krijonin ndjesi të mira — si mbledhjet shoqërore, ecjet, palestra apo vendi i punës — i ndihmonte pjesëmarrësit të ndiheshin më pak të izoluar dhe më të aftë për të përballuar problemet. Mbështetja sociale ofronte shpërqendrim, inkurajim dhe ndihmë praktike në menaxhimin e sfidave.

Vetë-udhëzimi dhe të mësuarit mbi çrregullimet e shëndetit mendor
Në fund, pjesëmarrësit përdornin teknika të vetë-udhëzimit, si përsëritja e deklaratave pozitive, për të larguar mendimet negative. Një i ri me përvoja psikotike përsëriste vetes: “Sot po ndihem mirë!” për të ruajtur një qëndrim pozitiv. Shumë pjesëmarrës gjithashtu ndiheshin më të fuqizuar kur kërkonin informacion dhe mësonin mbi gjendjet e tyre dhe trajtimet përkatëse, duke ndihmuar kështu në përballimin e sfidave të shëndetit mendor.

Autor: Trëndelina Ymeri

Referencë:
Biringer, E., Davidson, L., Sundfør, B., Lier, H. Ø., & Borg, M. (2015). Coping with mental health issues: subjective experiences of self-help and helpful contextual factors at the start of mental health treatment. Journal of Mental Health, 25(1), 23–27. https://doi.org/10.3109/09638237.2015.1078883