Rubrikat
Shkrimet e Fundit
Postimet e fundit
Nga Simptomat Fizike tek Psikoterapia: Roli i Mjekut Familjar në Çrregullimet e Ankthit
A ju ka ndodhur ndonjëherë të gjendeni para një situate stresuese dhe duart tuaja të fillojnë të dridhen, rrahjet e
Kur Mirësia Kthehet në Kërcënim për Egon
Jemi përballur shpesh me një pyetje që dhemb më shumë sesa tingëllon: pse disa njerëz largohen pikërisht pasi u është
Të folurit: I varur nga mjedisi, apo i përcaktuar nga gjenetika?
Zhvillimi gjuhësor është një ndër proceset më komplekse dhe thelbësore në jetën e njeriut. Prej dekadash, debati shkencor është fokusuar
Niveli i zhvillimit të vlerave te studentët që përgatiten për mësimdhënie në Kosovë
Në një kohë kur arsimi kërkon më shumë ndjeshmëri, përgjegjësi dhe etikë sesa thjesht dije, pyetja që shtrohet është: sa
Përballimi i Problemeve Të Shëndetit Mendor: Përvoja Subjektive Të Vetëndihmës Dhe Faktorë Të Dobishëm Kontekstualë Në Fillim Të Trajtimit Të Shëndetit Mendor
Aktivitetet krijuese, ushtrimet fizike, jetesa e shëndetshme, rutinat e strukturuara dhe spiritualiteti u perceptuan si strategji të dobishme për përballimin
Rritja e numrit të fëmijëve me autizëm: çfarë po ndodh dhe a është kjo rritje reale?
Në vitet e fundit, ka pasur një rritje të dukshme të numrit të fëmijëve të diagnostifikuar me autizëm, ku secili
Postimet e fundit
Kategoritë
Nga Simptomat Fizike tek Psikoterapia: Roli i Mjekut Familjar në Çrregullimet e Ankthit
A ju ka ndodhur ndonjëherë të gjendeni para një situate stresuese dhe duart tuaja të fillojnë të dridhen, rrahjet e zemrës të shpejtohen, muskujt të tendosen, mendimet të bëhen paksa të zhurmshme, duke krijuar ndjenja shqetësimi? Ndoshta keni filluar të parashikoni çdo situatë që mund të përfundonte keq.
Në ato momente, ka shumë gjasa që keni qenë duke përjetuar ankth. Po çfarë ndodh në mendjen dhe trupin tonë nëse simptomat e lartëpërmendura manifestohen për një periudhë më të gjatë kohore?
Kur shqetësimi bëhet i vazhdueshëm dhe përfshin frikë sociale apo të performancës, sulme paniku të papritura dhe/ose të nxitura nga situata të caktuara, ankth anticipues dhe sjellje shmangëse, atëherë mund të bëhet fjalë për një çrregullim ankthi (Szuhany & Simon, 2022). Studimet e fundit tregojnë se çrregullimet e ankthit më të shpeshta që hasen në kujdesin parësor shëndetësor janë: çrregullimi i ankthit të përgjithësuar (prevalencë gjatë jetës 6.2%), çrregullimi i ankthit social (prevalencë gjatë jetës 13%) dhe çrregullimi i panikut (prevalencë gjatë jetës 5.2%), me ose pa agorafobi (frikë intensive dhe të vazhdueshme nga vendet ose situatat ku ndihma mund të mos jetë e disponueshme ose nga të cilat mund të jetë e vështirë të largohet).
Mosinformimi apo keqinformimi lidhur me ankthin vendos individin në një situatë ku përjeton disa simptoma fizike që burojnë nga çrregullimi i ankthit dhe të cilave nuk u përgjigjen medikamentet.
Për këtë arsye, vizita tek mjeku familjar shpesh është refleksi i parë i personave që po përjetojnë për herë të parë atake ankthi dhe nuk janë të vetëdijshëm se çfarë po kalojnë, sepse simptomat e ankthit shpesh janë fizike, si: ndjenja se zemra rreh më shpejt se zakonisht, dhimbje ose tension muskulor, vështirësi në frymëmarrje, nauze stomaku, lodhje, dhimbje koke, ndjenja ngulfatjeje, dridhje të trupit, irritueshmëri, frikë e papritur, sindromi i zorrës së irrituar, diarre dhe probleme me gjumin.
“Meqenëse shumica e individëve fillimisht kërkojnë trajtim për çrregullimet e ankthit në kujdesin parësor, është e rëndësishme që në këto mjedise të kryhet, vlerësimi, diagnostikimi dhe, kur është e nevojshme, fillimi i trajtimit” (Brahmbhatt et al., 2022, para.1). Konsulta me mjekun familjar duhet të zgjasë mesatarisht njëzetë minuta, derisa trajtohen problemet dhe diskutohen çështjet që pacienti sjell.
Roli i mjekut familjar fillon me identifikimin e problemit. Kjo nuk është gjithmonë e lehtë, pasi pacientët shpesh raportojnë vetëm shqetësime fizike dhe mund të mos jenë të vetëdijshëm për natyrën ankthore të simptomave të tyre. Pa një vlerësim të kujdesshëm, ekziston rreziku i keqdiagnostikimit. Ekzistojnë instrumente mjaft efektive në identifikimin e çrregullimit të ankthit në kujdesin parësor, të tilla si: GAD-7, Mini-SPIN, vlerësimi klinik bazik. Instrumentet e lartëpërmendura janë pyetësorë që ndihmojnë kujdesin parësor në identifikimin e çrregullimit të ankthit.
Pas identifikimit dhe vlerësimit fillestar, mjeku familjar ka rol kyç në psikoedukim: informimin e pacientit për natyrën e ankthit, mekanizmat e tij dhe opsionet e trajtimit. Vendimmarrja duhet të jetë e përbashkët, duke marrë parasysh ashpërsinë e simptomave, preferencat e pacientit dhe ndikimin në funksionim. Në rastet më të lehta, mund të rekomandohen ndërhyrje psikoterapeutike si terapia njohëse-sjellore. Në rastet më të rënda, sipas Combs dhe Markman (2014), menaxhimi është më efektiv kur realizohet përmes bashkëpunimit ndërprofesional me psikologë dhe psikiatër.
Udhëzimi i pacientit drejt psikoterapisë nuk është vetëm një referim formal, por një proces që kërkon sqarim, normalizim të përvojës dhe reduktim të stigmës. Mjeku familjar luan rol thelbësor në këtë hallkë, duke qenë ura ndërmjet simptomës fizike dhe trajtimit psikologjik të specializuar.
Autor: Merisa Islami
Referencat
Brahmbhatt, K., et al. (2022). Identifying and managing anxiety disorders in primary care. Nursing & Primary Care. https://doi.org/10.1016/j.nurpra.2020.10.01
Combs, H., & Markman, J. (2014). Anxiety disorders in primary care. Medical Clinics of North America, 98(5), 1007–1023. https://doi.org/10.1016/j.mcna.2014.06.003
Szuhany, K. L., & Simon, N. M. (2022). Anxiety disorders: A review. JAMA, 328(24), 2431–2445. https://doi.org/10.1001/jama.2022.2274
Kur Mirësia Kthehet në Kërcënim për Egon
Jemi përballur shpesh me një pyetje që dhemb më shumë sesa tingëllon: pse disa njerëz largohen pikërisht pasi u është bërë mirë? Pse, në vend të mirënjohjes, lind distanca; në vend të nderit, heshtja; e ndonjëherë, madje edhe sulmi? Mirësia, që duhej të ishte strehë, shpesh shndërrohet në barrë për ata që nuk dinë si ta mbajnë.
Poashtu jemi përballur shpesh me pyetjet pse disa njerëz largohen pasi u bëhet mirë e ndërkohë ke pritur që ta kthejnë së paku me nder. Pse disa zgjedhin të sulmojnë e pse disa zgjedhin të largohen. Pse mirësia nuk ka sukses gjithmonë, pse njerëzit e kanë kaq të vështirë të durojnë mirësinë, pse njerëzit gjithmonë i shoqëron ndjenja e frikës dhe borxhit psikologjik. Për këto dhe gjëra të tjera do të mësoni nga ky opinion i imi rreth kësaj çështjeje sa interesante, po aq edhe e dhimbshme.
Jo të gjithë janë të aftë ta pranojnë mirësinë pa u ndier të vegjël përballë saj. Për disa, ajo zgjon frikë; për të tjerë, një borxh të padukshëm që rëndon ndërgjegjen. Dhe kur njeriu nuk ka forcë ta shlyejë këtë borxh, zgjedh ikjen ose mbrohet duke sulmuar.
Për këto arsye, dhe për shumë të tjera që prekin heshtur shpirtin e njeriut, ky opinion lind si një përpjekje për të kuptuar një plagë sa njerëzore, aq edhe të dhimbshme: pse mirësia nuk fiton gjithmonë dhe pse zemra e njeriut shpesh trembet pikërisht nga ajo që është më e pastër.
Akti i mirësisë ndaj tjetrit nuk është një veprim neutral, por një stimul relacional që aktivizon pritshmëri të brendshme për reciprocitet. Sipas parimit të reciprocitetit të përshkruar nga Robert Cialdini, individët ndiejnë një detyrim të brendshëm për t’ia kthyer të mirën atij që e ofron. Kur ky proces realizohet, marrëdhënia ruan ekuilibrin dhe koherencën emocionale.
Problemet lindin në rastet kur individi nuk ka kapacitetin emocional ose strukturën e vetëvlerësimit për ta përballuar këtë detyrim. Në këto situata, mirësia e tjetrit mund të përjetohet si kërcënim ndaj egos dhe si sinjal i inferioritetit personal. Leon Festinger, përmes teorisë së krahasimit social, thekson se individët vlerësojnë veten në raport me të tjerët; kur ky krahasim prodhon disbalancë, lind tension psikologjik.
Për të reduktuar këtë tension, aktivizohen mekanizma mbrojtës të egos. Një formë e shpeshtë është devalvimi i burimit të mirësisë, ku akti pozitiv minimizohet ose rikonceptualizohet në mënyrë negative. Në terma klinikë, kjo mund të manifestohet si armiqësi pasive, ftohje emocionale ose sjellje antagoniste, të cilat shërbejnë për rikthimin e një ndjenje subjektive barazie.
Në rastet kur këta mekanizma nuk janë të mjaftueshëm ose nuk janë të përputhshëm me strukturën personale të individit, shfaqet distancimi interpersonal. Largimi emocional ose fizik funksionon si strategji shmangëse, duke ulur ekspozimin ndaj burimit të borxhit psikologjik dhe duke mbrojtur integritetin e egos.
Nga perspektiva klinike, këto reagime nuk duhet të interpretohen thjesht si mungesë mirënjohjeje apo qëllim negativ, por si pasojë e një vetëvlerësimi të brishtë dhe e kapaciteteve të kufizuara për rregullimin emocional. Siç thekson Roy Baumeister, egoja kërkon vazhdimisht koherencë dhe mbrojtje nga kërcënimet ndaj vetes. Individët me vetëvlerësim të qëndrueshëm e përjetojnë mirësinë si marrëdhënie bashkëpunuese dhe jo si disbalancë hierarkike, duke qenë më të aftë për reciprocitet funksional dhe mirënjohje autentike.
Autor: Besnik Peci
Të folurit: I varur nga mjedisi, apo i përcaktuar nga gjenetika?
Zhvillimi gjuhësor është një ndër proceset më komplekse dhe thelbësore në jetën e njeriut. Prej dekadash, debati shkencor është fokusuar mbi pyetjen nëse të folurit është produkt i trashëgimisë gjenetike apo rezultat i ndikimeve mjedisore. Ky artikull eksploron të dyja perspektivat, natyrën (gjenetikën) dhe mjedisin (socializimin, ekspozimin dhe ndërveprimin) dhe diskuton rolin e secilës në zhvillimin gjuhësor të individit, duke paraqitur një qasje ndërdisiplinore që bashkon gjetje nga neuroshkenca, psikologjia zhvillimore dhe gjuhësia.
Gjuha nuk është vetëm një mjet komunikimi, por edhe një pasqyrë e zhvillimit kognitiv dhe social të njeriut. Fëmijët fillojnë të artikulojnë fjalët e para në muajt e parë të jetës, duke kaluar më pas në struktura më të ndërlikuara sintaktike dhe semantike. Megjithatë, pyetja thelbësore mbetet: a është kjo aftësi e lindur, e koduar në gjenet tona, apo është produkt i ndërveprimeve me rrethin dhe stimujve socialë?
Të folurit si funksion gjenetik (natyrë)
Studiuesit që mbështesin qasjen e natyrës theksojnë ekzistencën e një predispozite biologjike për gjuhën. Një nga argumentet më të forta për këtë pikëpamje është gjetja e gjenit FOXP2, i cili është i lidhur me aftësinë për përpunimin dhe artikulimin e të folurit. Mutacionet në këtë gjen janë shoqëruar me çrregullime të rëndësishme të të folurit dhe gjuhës, që ndodhin edhe në mungesë të deficiteve të tjera kognitive (Lai et al., 2001).
Gjithashtu, studimet mbi binjakët monozigotë dhe dizigotë tregojnë një shkallë më të lartë ngjashmërie në aftësitë gjuhësore te binjakët identikë, duke përforcuar idenë e ndikimit gjenetik (Stromswold, 2001). Fëmijët që kanë prindër me çrregullime të gjuhës apo të të folurit, shpesh shfaqin vështirësi të ngjashme, edhe kur rriten në një ambient të pasur me stimuj gjuhësorë.
Edhe neuroshkenca mbështet këtë qasje. Zona Broca dhe zona Wernicke në tru janë të specializuara për përpunimin gjuhësor, dhe dëmtimi i tyre çon në forma të ndryshme të afazisë, që prekin strukturën, kuptimin dhe rrjedhshmërinë e të folurit (Friederici, 2011).
Të folurit si rezultat i mjedisit (ndikimit social)
Nga ana tjetër, mjedisi në të cilin një fëmijë rritet është vendimtar për zhvillimin e gjuhës. Ekspozimi ndaj të folurit të pasur, ndërveprimi verbal me prindërit, kujdestarët dhe bashkëmoshatarët, janë elementë kyç që ndikojnë në pasurinë dhe rrjedhshmërinë gjuhësore.
Rastet e fëmijëve të rritur në mjedise të varfra nga ana gjuhësore – siç janë fëmijët e braktisur ose ata në institucione ku ndërveprimi verbal është minimal – tregojnë se mungesa e inputit gjuhësor vonon dhe ndonjëherë pengon zhvillimin normal të të folurit, edhe nëse nuk ekziston ndonjë dëmtim neurologjik (Nelson, 2007).
Teoria e të mësuarit social të Bandura-s (1977) mbështet këtë pikëpamje, duke theksuar rolin e imitimit, modelimit dhe përforcimit në zhvillimin e aftësive të të folurit. Gjithashtu, qasjet konstruktiviste (si ajo e Piaget dhe Vygotsky) theksojnë rëndësinë e ndërveprimit social dhe kontekstit në ndërtimin e kuptimeve dhe zhvillimin gjuhësor (Vygotsky, 1978).
Ndërveprimi gjenetik-mjedisor
Sot, shumica e studiuesve pranojnë që të dyja anët – natyra dhe mjedisi – bashkëveprojnë ngushtë në zhvillimin e të folurit. Predispozitat biologjike krijojnë një bazë të lindur që lejon zhvillimin e mëtejshëm gjuhësor, por është mjedisi që aktivizon dhe formëson këto potenciale (Karmiloff & Karmiloff-Smith, 2001). Nëse një fëmijë nuk ekspozohet ndaj gjuhës në fazat kritike të zhvillimit, kapaciteti i tij për të zhvilluar të folurën mund të mbetet i kufizuar, pavarësisht predispozitës gjenetike.
Modeli i ndërveprimit gjenetik-mjedisor është gjithnjë e më i pranueshëm në literaturën bashkëkohore. Ai nuk i kundërvë natyrën me mjedisin, por i shikon si bashkë-faktorë që ndërtojnë dhe formësojnë njëra-tjetrën gjatë zhvillimit.
Të folurit nuk mund të reduktohet vetëm në trashëgimi apo vetëm në ndikim të mjedisit. Është produkt i një bashkëpunimi kompleks ndërmjet kodit gjenetik dhe përvojës sociale. Njohja e këtij bashkëpunimi është thelbësore për profesionistët që punojnë me fëmijë, veçanërisht në fushat e logopedisë, psikologjisë dhe edukimit, pasi mundëson qasje të personalizuara dhe efektive në ndërhyrje dhe mbështetje.
Autor: Fitore Sherifi Kelmendi
Referencat
Bandura, A. (1977). Social Learning Theory. Englewood Cliffs, NJ: Prentice Hall.
Friederici, A. D. (2011). The brain basis of language processing: From structure to function. Physiological Reviews, 91(4), 1357–1392.
Karmiloff, K., & Karmiloff-Smith, A. (2001). Pathways to language: From fetus to adolescent. Harvard University Press.
Lai, C. S. L., Fisher, S. E., Hurst, J. A., Vargha-Khadem, F., & Monaco, A. P. (2001). A forkhead-domain gene is mutated in a severe speech and language disorder. Nature, 413(6855), 519–523.
Nelson, C. A. (2007). A neurobiological perspective on early human deprivation. Child Development Perspectives, 1(1), 13–18.
Stromswold, K. (2001). The heritability of language: A review and meta-analysis of twin, adoption, and linkage studies. Language, 77(4), 647–723.
Vygotsky, L. S. (1978). Mind in Society: The Development of Higher Psychological Processes. Harvard University Press.
Niveli i zhvillimit të vlerave te studentët që përgatiten për mësimdhënie në Kosovë
Në një kohë kur arsimi kërkon më shumë ndjeshmëri, përgjegjësi dhe etikë sesa thjesht dije, pyetja që shtrohet është: sa të përgatitur janë studentët që do të bëhen mësimdhënës në aspektin e vlerave njerëzore e profesionale?
Kjo pyetje qëndron në zemër të një hulumtimi të zhvilluar në pesë fakultete të edukimit në Kosovë – në Universitetin e Prishtinës “Hasan Prishtina”, Universitetin e Gjakovës “Fehmi Agani”, Universitetin e Prizrenit “Ukshin Hoti”, Universitetin e Gjilanit “Kadri Zeka” dhe Universitetin e Mitrovicës “Isa Boletini”.
Qëllimi ishte të kuptohej se si e vlerësojnë vetë studentët – në përfundim të studimeve të tyre – zhvillimin e vlerave etike, morale dhe profesionale që do t’i udhëheqin në profesionin e mësimdhënësit.
Ç’thonë studimet?
Rezultatet e hulumtimit, në të cilin morën pjesë 200 studentë absolventë, japin një tablo të qartë: niveli i zhvillimit të vlerave tek studentët e edukimit është vlerësuar si i lartë, por jo maksimal.
Kur u pyetën për vlera si ndershmëria, përgjegjësia në punë dhe respekti ndaj të tjerëve, pjesa më e madhe e studentëve shprehën dakordësi të lartë (mesatarisht mbi 3.7 në shkallën 1–5). Kjo tregon se shumica ndihen të përgatitur të respektojnë standardet morale të profesionit dhe të mbështesin parimet e barazisë dhe respektit në procesin mësimor.
Megjithatë, një pjesë e studentëve pranuan se vlerat sociale dhe etike, si bashkëpunimi, empatia dhe përfshirja gjithëpërfshirëse e nxënësve, nuk janë zhvilluar mjaftueshëm gjatë studimeve. Ata theksuan mungesën e praktikave që nxisin reflektim etik ose trajnim konkret mbi sjelljen profesionale në shkollë.
Dallimet mes universiteteve.
Në përgjithësi, studentët e Universitetit të Gjilanit “Kadri Zeka” dhe ata të Universitetit të Prishtinës “Hasan Prishtina” treguan vlerësime më të larta për zhvillimin e vlerave (mesatarja rreth 3.8), krahasuar me ata të Prizrenit, Mitrovicës dhe Gjakovës (rreth 3.6). Këto ndryshime mund të lidhen me mënyrën se si fakultetet zbatojnë praktikat
pedagogjike, kulturën akademike apo përfshirjen e vlerave në kurrikulë.
Çfarë nënkuptojnë këto gjetje?
Rezultatet tregojnë se studentët që përgatisen për mësimdhënie në Kosovë kanë ndërtuar një bazë solide morale dhe etike, por ka ende hapësirë për përmirësim. Për shembull, shumë prej tyre ndihen të sigurt në respektimin e rregullave dhe detyrimeve ligjore, por më pak të përgatitur në përballjen me dilema etike të profesionit – si trajtimi i drejtë i çdo
nxënësi apo ruajtja e objektivitetit në vlerësim.
Mësimdhënësit e rinj shpesh hyjnë në profesion me dëshirën për të bërë ndryshim, por sistemi arsimor duhet të krijojë mjedise që mbështesin reflektimin moral dhe zhvillimin e integritetit profesional. Kjo do të thotë që vlerat nuk duhet të mbeten vetëm si temë teorike në kurrikulë, por të jenë pjesë e çdo përvoje mësimore dhe praktike.
Pse kjo është e rëndësishme?
Në kontekstin aktual arsimor, ku shkollat përballen me tensione sociale, rënie të motivimit dhe mungesë besimi në institucione, mësimdhënësit janë ndër figurat më të rëndësishme për formimin moral të brezave të rinj.
Një mësimdhënës me vlera të forta etike, ndershmëri dhe përgjegjësi profesionale mund të ndikojë më shumë se çdo reformë formale.
Kjo është arsyeja pse universitetet që përgatisin mësimdhënës në Kosovë duhet të vazhdojnë të integrojnë në kurrikulë elemente që nxisin reflektim mbi vlerat: praktika etike, simulime të situatave reale në shkollë, mentorim nga mësimdhënës me përvojë dhe diskutime mbi dilemat morale që sjell jeta profesionale.
Në përfundim, studimi tregon se studentët tanë janë në rrugën e duhur – e njohin rëndësinë e vlerave, i respektojnë ato dhe duan t’i zbatojnë në praktikë. Por për ta bërë këtë realitet, institucionet arsimore duhet të jenë shembull i gjallë i këtyre vlerave, duke krijuar një kulturë ku ndershmëria, përgjegjësia dhe respekti nuk mësohen vetëm, por edhe praktikohen çdo ditë.
Autor: Fisnik Krasniqi
Përballimi i Problemeve Të Shëndetit Mendor: Përvoja Subjektive Të Vetëndihmës Dhe Faktorë Të Dobishëm Kontekstualë Në Fillim Të Trajtimit Të Shëndetit Mendor
Aktivitetet krijuese, ushtrimet fizike, jetesa e shëndetshme, rutinat e strukturuara dhe spiritualiteti u perceptuan si strategji të dobishme për përballimin e vështirësive të shëndetit mendor (Lucock et al., 2011). Po ashtu, Borg dhe Davidson (2008) zbuluan se marrja e roleve aktive, angazhimi në kontekste shoqërore, përfshirja në punë, ruajtja e aktiviteteve të përditshme, gjetja e kënaqësisë në gjëra të vogla dhe ruajtja e motivimit dhe shpresës ishin elemente të rëndësishme për procesin e rimëkëmbjes. Nga analiza e mëtejshme dolën katër tema kyçe: angazhimi në aktivitete të dobishme, lidhja me persona dhe vende mbështetëse, përdorimi i vetë-udhëzimeve dhe të mësuarit mbi sëmundjen mendore, medikamentet dhe vetë-trajtimin.
Aktivitete të dobishme
Shumë pjesëmarrës ruajtën një jetë të shëndetshme përmes punës, ndjekjes së studimeve apo përmbushjes së detyrave dhe rutinave të përditshme shtëpiake. Aktivitetet si muzika, ushtrimet fizike, ecja në natyrë dhe angazhimi në punë përmendeshin shpesh si mënyra për të ndjerë mirëqenie dhe për të lehtësuar simptomat. Disa përdornin me vetëdije aktivitetin fizik për të ulur tensionin e brendshëm, agresivitetin, problemet me gjumin dhe për të larguar fokusin nga simptomat. Një i ri ndau përvojën se lojërat kompjuterike e ndihmonin të largohej nga realiteti, ndërsa të tjerë gjenin qetësi përmes dëgjimit ose krijimit të muzikës. Për shembull, një pjesëmarrës gjeti ngushëllim në kompozimin e muzikës, këndimin dhe luajtjen me instrumente, duke e përdorur këtë si një mënyrë për t’u mbështetur gjatë episodeve depresive. Po ashtu, kontakti i rregullt me kafshët u përjetua si qetësues nga disa pjesëmarrës.
P2: “Muzika … gjithmonë kam gjetur paqe në muzikë … bëj muzikë vetë, këndoj, luaj kitarë … luaj shumicën e instrumenteve. Ka qenë diçka në të cilën gjithmonë jam mbështetur.”
Persona dhe vende mbështetëse
U theksua gjithashtu rëndësia e njerëzve mbështetës dhe mjediseve pozitive. Kalimi i kohës me familjen, miqtë, apo qëndrimi në vende që krijonin ndjesi të mira — si mbledhjet shoqërore, ecjet, palestra apo vendi i punës — i ndihmonte pjesëmarrësit të ndiheshin më pak të izoluar dhe më të aftë për të përballuar problemet. Mbështetja sociale ofronte shpërqendrim, inkurajim dhe ndihmë praktike në menaxhimin e sfidave.
Vetë-udhëzimi dhe të mësuarit mbi çrregullimet e shëndetit mendor
Në fund, pjesëmarrësit përdornin teknika të vetë-udhëzimit, si përsëritja e deklaratave pozitive, për të larguar mendimet negative. Një i ri me përvoja psikotike përsëriste vetes: “Sot po ndihem mirë!” për të ruajtur një qëndrim pozitiv. Shumë pjesëmarrës gjithashtu ndiheshin më të fuqizuar kur kërkonin informacion dhe mësonin mbi gjendjet e tyre dhe trajtimet përkatëse, duke ndihmuar kështu në përballimin e sfidave të shëndetit mendor.
Autor: Trëndelina Ymeri
Referencë:
Biringer, E., Davidson, L., Sundfør, B., Lier, H. Ø., & Borg, M. (2015). Coping with mental health issues: subjective experiences of self-help and helpful contextual factors at the start of mental health treatment. Journal of Mental Health, 25(1), 23–27. https://doi.org/10.3109/09638237.2015.1078883
Rritja e numrit të fëmijëve me autizëm: çfarë po ndodh dhe a është kjo rritje reale?
Në vitet e fundit, ka pasur një rritje të dukshme të numrit të fëmijëve të diagnostifikuar me autizëm, ku secili person ka takuar të paktën njëherë një femijë me këtë diagnozë. Prevalenca e Çrregullimit të Spektrit të Autizmit (ASD) tek fëmijët ka treguar një rritje të shqetësuese gjatë dy dekadave të fundit. Në vitin 2000, afërsisht 1 në 150 fëmijë (0.66%) u diagnostifikuan me ASD. Deri në vitin 2020, ky numër ishte rritur në 1 në 36 fëmijë (2.77%). Fenomen ky që ka shkaktuar shumë diskutime: nëse po rritet numri i rasteve të autizmit, apo kjo thjeshtë është një pasqyrim i diagnostifikimit tëpërmirësuar? Për ta kuptuar këtë, është e nevojshme të shqyrtojmë disa faktorë që mund të ndikojnë në këtë ndryshim.
Çfarë është Autizmi?
Autizmi, i njohur gjithashtu si çrregullimi i spektrit i autizmit (ASD), ndikon negativisht në zhvillimin e aftësive sociale, komunikimin dhe sjelljen. Fëmijët që janë të diagnostikuar me autizëm shpesh kanë vështirësi në ndërtimin e lidhjeve sociale, kanë interesa të kufizuara, janë rezistent ndaj ndryshimeve dhe demostrojnë sjellje specifike të përsëritura.
Rritja e numrit të diagnozave: A është rritje reale?
Një nga pyetjet kryesore është nëse rritja e dukshme e diagnozave të autizmit është e vërtetë apo është thjeshtë një pasqyrim i diagnostifikimit të përmirësuar. Shifrat sugjerojnë se numri i fëmijëve të diagnostikuar me autizëm është rritur në mënyrë dramatike në dekadat e fundit. Megjithatë, ekspertët ndajnë disa shpjegime potenciale për këtë fenomen.
- Përmirësimi i Diagnostikimit: Një faktor kryesor është përmirësimi i metodave të diagnostikimit. Mjekët, psikologët dhe logopedët janë tani më të aftë të identifikojnë simptoma të autizmit që mund të mos ishin të dukshme më parë. Gjithashtu, është ulur dhe mosha e diagnostifikimit ne 2 vjeç. Tutje, një tjetër faktor është zgjerimi i kritereve diagnostikuese për autizmin. Më parë, vetëm fëmijët me forma të dukshme të autizmit mund të diagnostikoheshin. Sot, kritere të reja përfshijnë fëmijë me simptoma më të buta, duke e bërë diagnozën më të përhapur, ngase tani autizmi shihet si një spektër.
- Rritja e Ndërgjegjësimit: Me kalimin e kohës, ndërgjegjësimi për autizmin është rritur shumë. Familjet dhe shkollat janë më të vetëdijshme për simptomat e mundshme dhe shpesh referojnë për vlerësim dhe kërkojnë diagnostikim më herët. Kjo ka ndikuar në rritjen e rasteve të diagnostikuara.
- Faktorët Gjenetikë dhe Ambientalë: Disa studiues sugjerojnë se faktorët gjenetikë dhe mjedisorë mund të kenë një ndikim në rritjen e numrit të rasteve. Ndikimi i ndotjes, ushqyerjes dhe ekspozimi ndaj substancave kimike gjatë periudhës së shtatzënisë mund të luajnë një rol të rëndësishëm. Gjithashtu dhe rritja e përdorimit të telefonit nga mosha e vogla, duke kompromentuar zhvillimin e fëmijëve.
A është rritja një krijim i shoqërisë moderne?
Disa ekspertë kanë sugjeruar se ndoshta rritja e numrit të diagnozave është më shumë një reflektim i një shoqërie që është më e vetëdijshme dhe më e aftë për të identifikuar autizmin, sesa një “epidemi” e vërtetë. Në fakt, shumë familje dhe profesionistë tani janë më të përgatitur për të njohur simptomat e autizmit, dhe ky mund të jetë një faktor kyç në këtë ndryshim të dukshëm. Ata identifikojnë symptomat, referojnë për vlerësim dhe marrin diagnoza.
Përfundimi: rritja e diagnozave – realitet apo efekt i ndërgjegjësimit?
Rritja e numrit të fëmijëve të diagnostifikuar me autizëm është një fenomen i shumëanshëm që ka shumë faktorë që ndikojnë në të. Megjithatë, nuk ka dyshim se ka një rritje të dukshme të ndërgjegjësimit dhe përmirësimit të diagnostikimit që ka bërë të mundur identifikimin e rasteve që më parë mund të ishin lënë pas dore. Kjo është një fushë që vazhdon të zhvillohet, dhe është e rëndësishme që të ofrohet mbështetje e duhur për fëmijët dhe familjet që përballen me autizmin.
Autor: Erestinë Uka
Burime:
Hansen, S. N., Schendel, D. E., & Parner, E. T. (2015). Explaining the increase in the prevalence of autism spectrum disorders: The proportion attributable to changes in reporting practices. JAMA Pediatrics, 169(1), 56–62. https://doi.org/10.1001/jamapediatrics.2014.1893
Ostrowski, J., Religioni, U., Gellert, B., Sytnik-Czetwertyński, J., & Pinkas, J. (2024). Autism Spectrum Disorders: Etiology, Epidemiology, and Challenges for Public Health. Medical science monitor : international medical journal of experimental and clinical research, 30, e944161. https://doi.org/10.12659/MSM.944161