Vullneti i lirë, nga perspektiva e neuroshkencës, mund të duket mjaft i çuditshëm. Në një studim të botuar në revistën Scientific Reports, hulumtuesit në Australi ishin në gjendje të parashikojnë zgjedhjet bazë që pjesëmarrësit bënë, 11 sekonda para se ata të ishin të vetëdijshëm të deklaronin vendimet e tyre. Në këtë studim, me 14 pjesëmarrës secili i vendosur në një makinë fMRI, ju shfaqën dy modele, njëri nga vija të kuqe horizontale dhe njëri nga vija të gjelbra vertikale. Atyre i’u dha një maksimum prej 20 sekondash për të zgjedhur mes tyre. Sapo të merrnin një vendim, ata shtypnin një buton dhe kishin 10 sekonda për të parashikuar modelin sa më shumë që mundnin. Së fundi, ata u pyetën “çfarë keni imagjinuar?” Dhe “sa e gjallë ishte ajo?” Ata u përgjigjën këtyre pyetjeve duke shtypur butonat. Duke përdorur fMRI për të monitoruar aktivitetin e trurit dhe të mësuarit në makinë për të analizuar neuroimazhet, studiuesit ishin në gjendje të parashikojnë se cilin model pjesëmarrësit do të zgjedhin, deri në 11 sekonda para se ata të ndërmerrnin me vetëdije vendimin. Dhe ata ishin në gjendje të parashikonin se sa gjallërisht pjesëmarrësit do të ishin në gjendje ta parashikojnë atë.

Autori kryesor Joel Pearson, profesor i njohur i neuroshkencës në University of South Wales në Australi, tha se studimi sugjeron se gjurmët e mendimeve ekzistojnë në mënyrë të pandërgjegjshme para se të bëhen të vetëdijshme. “Ne besojmë se kur jemi përballë zgjedhjes midis dy ose më shumë opsioneve, ajo se çfarë të mendojmë, gjurmët jo të ndërgjegjshme të mendimeve tashmë janë, pak si halucinacione të pandërgjegjshme,” tha ai në një deklaratë. “Si vendimi i asaj për të cilën mendojmë, zonat ekzekutive të trurit zgjedhin gjurmën e mendimit që është më e fortë. Me fjalë të tjera, nëse ndonjë aktivitet i mëparshëm i trurit përputhet me një nga zgjedhjet tuaja, atëherë truri juaj do të ketë më shumë gjasa të zgjedhë këtë opsion pasi ai të nxitet nga aktiviteti ekzistues i trurit “. Puna ka implikime për mënyrën se si i kuptojmë mendimet e pakëndshme: Pearson beson se gjetjet shpjegojnë se pse të menduarit për diçka çon vetëm në më shumë mendime për këtë temë, pasi krijon një “lak pozitiv të reagimeve”. Studimi gjithashtu sugjeron që vizualizimet e padëshiruara, me përvojë me çrregullime të stresit post-traumatik, fillojnë si mendime të pandërgjegjshme. Megjithëse ky është vetëm një studim, nuk është i pari që të tregojë se mendimet mund të parashikohen para se të jenë të vetëdijshme. Teknika të ngjashme kanë qenë në gjendje të parashikojnë vendimet motorike midis 7 dhe 10 sekondave para se të jenë të vetëdijshme dhe vendimet abstrakte deri në 4 sekonda para se të jenë të vetëdijshme.

Të marra së bashku, këto studime tregojnë si të kuptojmë se si truri komplikon konceptin tonë të vullnetit të lirë. Neuroshkencëtarët kanë njohur gjatë se truri përgatitet të veprojë, para se të jeni të vetëdijshëm dhe ka vetëm disa milisekonda në mes kur një mendim është i ndërgjegjshëm dhe kur e zbatoni. Ato milisekonda na japin një shans për të refuzuar në mënyrë të vetëdijshme impulset e pavetëdijshme, që duket se përbëjnë themelin e vullnetit të lirë. Liria, megjithatë, mund të nxirret nga të dyja, vetja e pavetëdijshme dhe e ndërgjegjshme, dhe ka neuroshkencëtarë që pretendojnë se kontrolli nga truri ynë i pandërgjegjshëm vështirë se është një fyerje ndaj vullnetit të lirë. Studimet që tregojnë se neuroshkencëtarët mund të parashikojnë veprimet tona shumë kohë para se ne jemi të vetëdijshëm për to, jo domosdoshmërisht e mohojnë konceptin e vullnetit të lirë, por sigurisht që e komplikojnë konceptin tonë të mendjeve tona.


Përktheu dhe përshtati:

Bleona Humolli

Referenca:

Goldhill, O. (2019). Neuroscientists can read brain activity to predict decisions 11 seconds before people act. Quartz.