Ndërtimi social i gjinisë është një nocion në feminizëm dhe sociologji rreth funksionimit të dallimeve gjinore në shoqëri (Lindsey, 2015). Sipas kësaj pikëpamje, shoqëria dhe kultura krijojnë role gjinore dhe këto role përcaktohen si sjellje ideale ose të përshtatshme për një person të seksit specifik. Disa mbështetës të kësaj ideje argumentojnë se ndryshimet në sjelljen midis burrave dhe grave janë tërësisht konventa shoqërore, ndërsa të tjerë besojnë se sjellja është ndikuar nga faktorë universalë biologjikë në shkallë të ndryshme, në ndërlidhje me konventat shoqërore që kanë një efekt madhor në sjelljen gjinore.

Gjinia, sipas West dhe Zimmerman, nuk është një tipar personal; ajo është “një tipar emergjent i situatave sociale: si rezultat dhe një arsyetim për marrëveshje të ndryshme shoqërore, dhe si një mjet për të legjitimuar një nga ndarjet më themelore të shoqërisë” (West & Zimmerman, 2002). Historikisht, termi “gjini” ishte miratuar si mjet për të dalluar seksin biologjik dhe aspektet e socializuara të feminitetit dhe maskulinitetit (Marecek, Crawford & Popp, 2004). Për më tepër, gjinia u konsiderua e arritur dhe pak a shumë e qëndrueshme pasi ajo është fituar në fëmijërinë e hershme. Perspektiva bashkëkohore ndërtimore, siç është propozuar nga Fenstermaker dhe West, që propozon trajtimin e gjinisë si një aktivitet (“duke bërë”) përdorimin e recetave normative dhe besimeve rreth kategorive të seksit bazuar në variablat e situatës. Këto “aktivitete gjinore” përbëjnë përkatësinë tonë në seks, duke u bazuar në ndarjen e pranuar shoqërore të “grave” dhe “burrave”. Megjithatë, vihet re se këto aktivitete nuk perceptohen gjithmonë (nga audienca) si “mashkullore” ose “femërore”, ata janë në rrezik të vazhdueshëm për t’u vlerësuar si më shumë ose më pak “femëror” ose “mashkullor”; në fund të fundit, çdo sjellje mund të gjykohet bazuar në natyrën e saj “mashkullore” ose “femërore”. “Bërja e gjinisë” është në fakt e bazuar në këto ndërveprime që përbëjnë vlerësime të vazhdueshme në situata të ndryshme. Kjo, nga ana tjetër, tregon natyrën e situatës së gjinisë dhe jo natyrën e saj  esenciale dhe individuale.

“Gjinia si performancë”

Termi “performancë gjinore” u krijua për herë të parë në librin e vitit 1990 të filozofes amerikane dhe teoristes të gjinisë Judith Butler, “Telashi gjinor: Feminizmi dhe Subversioni i Identitetit”. Në Problemet Gjinore, Butler synon të kritikojë atë që ajo e konsideron si një perceptim të vjetëruar të gjinisë. Ky perceptim i vjetëruar, sipas Butler, po kufizohet në atë që i përmbahet kufizimeve dominante shoqërore që etiketojnë gjininë si binare. Duke analizuar gjininë, Butler paraqet një perceptim të nuancuar në të cilin bashkon konceptet e performancës dhe gjinisë. Në kapitullin e parë të tekstit, Butler prezanton bashkimin e termeve gjinore dhe performancës duke deklaruar se “gjinia dëshmon të jetë performancë – domethënë, përbën identitetin që supozohet të jetë. Në këtë kuptim, gjinia është gjithmonë një veprim, edhe pse jo një vepër nga një subjekt i cili mund të thuhet se para-ekziston vepra” (Butler, 1999). Në demistifikimin e këtij koncepti, Butlersynon të sqarojë se ekziston vërtet një ndryshim në termat e performancës gjinore dhe performativitetit gjinor. Duke vepruar kështu, Butler thotë në një intervistë: “Kur themi se gjinia bëhet, zakonisht kuptojmë se kemi marrënjë rol, ne veprojmë në një farë mënyre … Të themi se gjinia është performuese është pak më ndryshe … Për diçka që të jetë performuese do të thotë që ajo prodhon një sërë efektesh. Ne veprojmë dhe ecim e flasim,  që konsolidon një përshtypje të të qenit burrë ose grua … veprojmë sikur qenia e një burri apo qenia e një gruaje është në të vërtetë një realitet i brendshëm ose thjesht diçka që është e dukshme për ne. Në të vërtetë, është një fenomen që po prodhohet gjatë gjithë kohës dhe riprodhohet gjatë gjithë kohës “(Butler, 2011).

Kështu, Butler e percepton gjininë si “të ndërtuar” nëpërmjet një sërë aktesh që thuhet se janë në përputhje me normat shoqërore dominuese. Megjithatë, Butler nuk thotë segjinia është një lloj shfaqjeje në të cilën një individ mund ta ndërpresë aktin. Në vend të kësaj, ajo që Butler thotë është se kjo shfaqje po vazhdon dhe jashtë kontrollit të një individi. Në fakt, në vend se një individ të prodhojë performancën, performanca është ajo që prodhon individin. Në mënyrë të veçantë, Butler thekson se “nuk ka “të qenit” prapa “të bërit” … “bërësi” është thjesht një trillim i shtuar në vepër – vepra është gjithçka.” (Butler, 2006). Kështu, theksi nuk vihet tek individi që prodhon veprën por në vetë veprën. Megjithëse një koncept me sa duket i vështirë për t’u kuptuar, performanca gjinore realizohet në shumë aspekte të jetës sonë, veçanërisht në foshnjërinë tonë dhe në fëmijërinë e hershme, vitet tona të adoleshencës dhe më në fund jetëve tona të mëvonshme.

Autore:

Fatime Rrahmani

Referencat:

Butler, J (1999). “Subversive bodily acts, IV Bodily Inscriptions, Performative Subversions”. Gender trouble: feminism and the subversion of identity. New York: Routledge. p. 179.

Butler, J. (2006). Gender trouble: feminism and the subversion of identity. New York: Routledge. p. 25. 

Butler, J. (2011). Judith Butler: Your Behavior Creates Your Gender.

Lindsey, Linda L. (2015). “The sociology of gender”Gender roles: a sociological perspective. Boston: Pearson. p. 4. 

Marecek, J., Crawford, M & Popp, D. (2004). “On the construction of gender, sex, and sexualities”. In Eagly, Alice H.; Beall, Anne E.; Sternberg, Robert J. The psychology of gender (2nd ed.). New York: Guilford Press. pp. 192–216. 

West, C; Zimmerman & Don H. (2002). “Doing gender”. In Fenstermaker, Sarah; West, Candace. Doing gender, doing difference: inequality, power, and institutional change. New York: Routledge. pp. 3–25.